హిందూ పురాణాలలో విశ్వ నిర్మాణం, దాని విభజన, భగవంతుని విస్తార రూపం గురించి ఎన్నో విశదీకరణలు లభిస్తాయి. వాటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందినది చతుర్దశ భువనాలు, అంటే పధ్నాలుగు లోకాలు. ఈ లోకాల నిర్మాణాన్ని ‘శ్రీమద్భాగవతం’ ద్వితీయ స్కంధంలో విస్తృతంగా వివరించారు. విశ్వం భగవంతుని శరీర స్వరూపమేనని, ఆయన మహిమలో నుండే ఈ భువనాల సృష్టి జరిగిందని పురాణాలు ప్రకటిస్తాయి.

భువనాల విభజన

పధ్నాలుగు లోకాలు రెండు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించబడ్డాయి—భూమితో కలిపి పైన ఉన్న ఆరు లోకాలు కలిసి ఊర్ధ్వలోకాలు కాగా, భూమికి దిగువన ఉన్న ఏడు లోకాలు అధోలోకాలు. వీటి ప్రతివాటికీ ప్రత్యేకమైన భౌతిక ధర్మాలు, జీవజాతులు మరియు దేవతా వ్యవస్థలు ఉంటాయి.

ఊర్ధ్వలోకాలు (భూలోకంతో కలిపి పైన ఉన్న 7 లోకాలు)

భూలోకం

మనిషి, జంతువులు, పక్షులు, మొక్కలు వంటి నాలుగు విధాలైన జీవరాశులు—స్వేదజాలు, అండజాలు, జరాయుజాలు, ఉద్భుజాలు—నివసించే లోకం ఇది. సృష్టిలో మనకు ప్రత్యక్షంగా అనుభవించగల సాధారణ జీవన స్థలం అయిన భూలోకం, విశ్వ నిర్మాణంలో కేంద్రభూతంగా పరిగణించబడుతుంది.

భువర్లోకం

భూలోకానికి పైన ఉన్న ఈ లోకంలో కింపురుషులు, కిన్నెరులు, విద్యాధరులు వంటి సూక్ష్మ శరీర జీవులు నివసిస్తారు. సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కూడా ఈ లోక పరిధిలోనే విహరిస్తాయి.

సువర్లోకం (స్వర్గలోకం)

ఇందు దేవేంద్రుడు మరియు దిక్పాలకులు నివసించే ఈ లోకంలో అపారమైన దివ్యసుఖాలు ప్రసిద్ధం. గంధర్వులు, అప్సరసలు తమ ఇష్టానుసారం రూపాలను మార్చుకుంటూ నివసిస్తారు. ఆకలి, దప్పి, వృద్ధాప్యం వంటి దేహ ధర్మాలు ఇక్కడ ఉండవు.

మహర్లోకం

సువర్లోకానికి పైన ఉండే ఈ లోకంలో దేవతలు, మహాతపస్వులు దీక్షతో తపస్సు చేస్తూ తమ ఆధ్యాత్మిక శక్తిని పెంచుకుంటారు. ఇది తీవ్రమైన శాంతి, పవిత్రతల నిలయం.

జనోలోకం (సత్యలోకం)

అత్యున్నత పుణ్యఫలాన్ని పొందిన మహర్షులు, అయోనిజ దేవతలు ఇక్కడ నివసిస్తారు. వేదాంత చర్చలు, ఆత్మజ్ఞానం ఈ లోకంలో ప్రధానంగా నిలుస్తాయి.

తపోలోకం

జనోలోకం పైన ఉండే ఈ లోకంలో కైలాసం, వైకుంఠం, స్కంధలోకాలు ఉన్నట్లు పురాణాలు తెలియజేస్తాయి. ఇక్కడ దేవతలు తమ తపస్సులో లీనమై ఉంటారు. పంచభూతాలు, పంచేంద్రియాలు ఈ లోకంలోని మహా శక్తుల ఆధీనంలో ఉంటాయి.

సత్యలోకం (బ్రహ్మలోకం)

ఊర్ధ్వలోకాలలో అత్యున్నతమైన లోకం ఇది. సృష్టికర్త బ్రహ్ముని నివాసం. అనేక కల్పాల పాటు బ్రహ్మ పదవిని చేపట్టినవారు సృష్టి నిర్వహణ చేస్తారు. మహర్షులు, ఆత్మజ్ఞానులు ఇక్కడ పరమపదాన్ని అనుభవిస్తారు.

అధోలోకాలు (భూలోకానికి దిగువ 7 లోకాలు)

అతలం

రాక్షసుల నివాస స్థలం. మయాసురుని కుమారుడు బలుడు ఇక్కడ ఆనందభోగాలలో మునిగిపోతాడు.

వితలం

స్వర్ణ జలాలతో ప్రవహించే హటకీ నది ఇక్కడ ఉంటుంది. ఆ నదిలోని బంగారం రాక్షస స్త్రీలు ధరించే ఆభరణాల తయారీలో ఉపయోగపడుతుంది.

సుతలం

చిరంజీవి బలి చక్రవర్తి నివసించే లోకం. ఇక్కడ విష్ణువు స్వయంగా బలికి రక్షకుడుగా నిలుస్తూ అపారమైన దివ్యసుఖాలు అనుభవించే అవకాశాన్ని కల్పిస్తాడు.

తలాతలం

మాయావులైన దానవులు, త్రిపురాసురులు మరియు మయుడు నివసించే రహస్యమయమైన లోకం.

మహాతలం

కద్రువ పుత్రులైన శతశిరస్సుల సర్పజాతి ఇక్కడ నివసిస్తుంది. వీరు మహాబలవంతులు, తమ ఇష్టానుసారం రూపాంతరం చెందగలవారు.

రసాతలం

నివాతకవచులు, కాలకేయులు వంటి వీర రాక్షసుల నివాస స్థలం. వీరు యుద్ధ నైపుణ్యం, ధైర్యానికి ప్రసిద్ధులు.

పాతాళం

నాగలోకం. నాగరాజు వాసుకి, ఆదిశేషుడు, మరియు సమస్త సర్పజాతి ఈ లోకంలో వర్ధిల్లుతాయి. మణులతో ప్రకాశించే ఈ లోకం అద్భుతంగా వర్ణించబడుతుంది.

చతుర్దశ లోకాల నిర్మాణం పురాణాల ప్రకారం విశ్వ మహిమను, సృష్టి–స్థితి–లయల చక్రాన్ని చిహ్నీకరించేది. ఈ లోకాలన్నింటిని నిర్వహించే పరమశక్తి భగవంతుడు. కాలాంతరాలలో ఈ భువనాలు పరబ్రహ్మలో లీనమై మళ్లీ సృష్టి చెందుతాయి. విశ్వ విస్తారానికి పురాణాలు ఇచ్చిన ఆధ్యాత్మిక దృక్పథం ఇదే.